شاید استفاده از جملات شعاری مانند «ماهی قرمز نخریم»، « بازار ماهی قرمز را تحریم کنیم» یا جملات مشابه کمی قدیمی شده باشد و گاها خنده دار به نظر برسد. هر ساله با وجود اینکه انجمن های حمایتی و زیست محیطی نوشته های دلسوزانه ای برای تحریم کردن بازار ماهی قرمز ارائه می دهند، باز هم با دیدن جمعیتی که برای خرید ماهیان قرمز صف کشیده اند مشخص می شود آنقدرها هم اثری نداشته باشد.اما سوالاتی که در ذهن ما پیش می آید که واقعا بعد از ایام عید این همه ماهی قرمز چه بلایی به سرشان می آید؟؟ در پی بی توجهی ما می میرند یا بعد از بیزار شدن از آنها در رودخانه ها یا دریاچه ها رها سازی می کنیم؟
عمر مفید این ماهیان در محیط طبیعی بالغ بر ۳۰ سال می باشد اما می بینیم در آکواریوم یا شیشه عمرشان گاهی اوقات به ۱ ماه هم نمی رسد. بعد از ایام عید و بیزار شدن از آن با ذوق و شور فراوانی در منابع آبی رها سازی می کنیم که به محیط طبیعی خودش بازگردند، غافل از اینکه ماهی با ورود به یک محیط جدید و سازگاری سریع و قابل توجه در مدت زمان کوتاهی به ماهی غالب آن رودخانه یا دریاچه تبدیل می شود. و در واقع تعادل غذایی دیگر ماهیان آن اکوسیستم را بر هم می زند.
ماهیان کاراس و ماهی قرمز در رقابت غذایی با گونه های کف خوار اعم از ماهیان بومی و پرورشی عملکرد موفق تری داشته و از این نظر بر سایر گونه ها غلبه می کنند. این ماهیان در برابر شرایط نامساعد محیطی از جمله کاهش اکسیژن، افزایش pH، و آلودگی مقاومت بالایی دارند.
در بررسی های انجام شده مشخص گردیده است که ماده ها ۹۹٫۳درصد و نرها ۷٫ درصد جمعیت آنها را تشکیل می دهد که دلیل این نسبت پدیده بکر زایی می باشد. وجود بکر زایی در این ماهی باعث رشد سریع جمعیت می شود و پتانسیل غالب شدن در محیط جدید را به آنها می دهد.
همچنین از این ماهی انگل های متعددی گزارش شده است که می تواند به دیگر ماهیان منتقل شود.
دریاچه “زرێبار” نیز متاسفانه در چند سال اخیر به مکانی برای رهاسازی این ماهیان زینتی تبدیل شده است که در چند ماه اخیر نمونه هایی از آن توسط صیادان منطقه صید شده است. ماهیانی همچون پیرانا، اسکار، ماهی گار، و کاراس… در دریاچه صید شده است که این ماهیان عمدتا از طریق رهاسازی ماهیان آکواریومی به وسیله انسان و یا همراه با دیگر ماهیان پرورشی به این دریاچه راه یافته اند، به طور مثال ماهی پیرانا که بومی رودخانه های آمازون می باشد رژیم گوشتخواری دارد و به شدت شکارچی می باشد که حتی می تواند به انسان حمله کرده و به آن آسیب برساند.
در چند سال اخیر علاوه بر گسترش ماهیان مهاجم غیر بومی در منابع آبی، سد سازی و برداشت شن و ماسه از بستر رودخانه ها به طور کلی تنوع زیستی آبزیان را به خطر انداخته است.به طور مثال با ایجاد سد بر روی رودخانه ها مسیر تخمریزی ماهیان دچار اختلال شده و کم کم جمعیت آن ماهی در بالا دست و پایین دست سد کاهش می یابد.
در میان ماهیان بومی رودخانه ها، جمعیت سیاه ماهی خالدار به طور چشم گیری کاهش پیدا کرده است و در دریاچه “زرێبار” این ماهی به کلی ناپدید شده است، که می تواند علت های زیادی داشته باشد. یکی از علل ها ساخت سد خاکی می باشد که در واقع دریاچه را به یک آکواریوم تبدیل کرد و راه مهاجرت این ماهی را به رودخانه های دیگر بست.
با این وجود نیاز به یک حفاظت جدی در رابطه با ممنوعیت رهاسازی گونه های غیر بومی و ماهیان زینتی در دریاچه نیاز می باشد، که می توان با از طریق رسانه ها و یا نصب تابلوهای هشدار دهنده، مردم را از اثرات مخرب این ماهیان آگاه کرد.
اما این سوال پیش می آید که با ماهیان خریداری شده، چکار کنیم؟
اولین پاسخ اینکه تا حدالامکان ماهی زینتی نخریم، و اگر خریداری شد با ایجاد و فراهم کردن شرایط زیستی و پرورشی مناسب تا زمان مرگ این ماهیان، آنها را در نزد خود نگه داریم.
زانیار محمدی- کارشناسی ارشد زیست شناسی دریا
تکایه بنووسن زرێبار زریبار