گنجینه های گیاهی زاگروس در حال تمام شدن
سیوان امینی
با پایان یافتن زمستان سرد و آب شدن برفها، چشمهها و رودخانهها جاریشده و رویش گیاهان آغاز میشود. جانوران از لانههایشان بیرون میآیند و بهار فرش خود را میگستراند. آواز کبک و بلبل، نوای باد و چشماندازی از کوههای سرسبز و چشمنواز، همه باهم مجموعهی عظیمی به نمایش میگذارد که نشان از آغاز زندگی در کوهستان زاگروس است. اکنون زاگروس باشکوهتر از همیشه ست.
از بین رفتن بیش از یکمیلیون و دویست هزار هکتار از کوهستان زاگروس در پنج سال گذشته
با شروع فصل بهار کوهستان زاگروس خوان نعمات بیدریغش را برای همهی موجودات آن ازجمله انسان بهعنوان بخشی از این زیستبوم سخاوتمندانه مثل همیشه میپروراند.
این زیستبوم عظیم به دلیل دخالتهای نابجا و کوتاه اندیشانه ی انسان، کل هستی و حیاتش به خطر افتاده است و چرخههای زیستی آنیکی پس از دیگری به هم میخورد و موجودی منقرض میشود. انسان بهواسطه قدرت تفکرش زاگروس را به تسخیر خود درآورده است، تنها در پنج سال گذشته بیش از یکمیلیون و دویست هزار هکتار از کوهستان زاگروس به دست انسان از بین رفته و به سبب آنگونههای گیاهی متعددی در آستانه انقراض قرارگرفتهاند (رئیس بانک ژن منابع طبیعی ایران، پروین صالحی). سدسازیهای گسترده، تغییر کاربریها به نام توسعه در قالب انواع طرحها و پروژهها، آتشسوزیهای گسترده، آفات و بیماری، چرای بیشازحد دام و برداشت بیش از توان اکولوژیکی گیاهان خوراکی و دارویی از مهمترین علل مرگ تدریجی این زیستبوم است.
با بهرهبرداری متعادل و خردمندانه کوهستان شاداب و پویایی داشته باشیم
در این مجال قصد بر این است برداشت بیرویهی گیاهان دارویی و خوراکی را موردبررسی قرار دهیم. این برداشتها از یک امر تغذیهای در روستاهای زاگروس نشین اکنون به تجارتی در شهرهای کوچک و بزرگ تبدیلشده است.
در ابتدا لازم است که این واقعیت ذکر شود که انسان هم بهعنوان بخشی از این زیستبوم این حق برای او وجود دارد که از این نعمات بهرهمند شود اما لازم است با بهرهبرداری درست، متعادل و خردمندانه تا همیشه کوهستان شاداب و پویایی داشته باشیم و سایر جانوران و آیندگان هم از آن بهره ببرند.
روستاییان اصیل کمتر خسارت وارد میکنند
روستانشینان به سبب وابستگی و تعلقخاطر بیشتر به کوهستان همیشه با ملایمت بهتری با آن برخورد داشته و از آن بهره بردهاند و معیشت خود را تأمین کردهاند. بهعنوانمثال کمتر پیش میآید یک روستایی گیاهی را که استفاده ندارد بیمورد برداشت کند، او در همان کودکی یاد میگیرد از مسیرهایی که پیشتر بوده تردد کند و طبیعت را خطخطی نکند، به او یاد دادهاند که هنگام برداشت از دستههای گیاهی خوراکی و دارویی همیشه چندتایی از آنهایی که گلدهی دارند را برای خود طبیعت و سالهای آتی نگه دارد، او یاد میگیرد که مواظب جاپاهایش باشد و گونههای گیاهی و جانوری باارزش را له نکند، او یاد میگیرد بیش از نیاز خود برداشت نکند و بهاندازه مصرف روزانه خود برداشت میکند.
گیاهانی که بهار ندیده و گل نداده از بین میروند
اما در شهرها قضیه تا حدودی فرق دارد، در یک دهه گذشته که برداشت گیاهان کوهستان بهعنوان یک تجارت و منبع درآمد مطرحشده است و ازآنجاکه شهرنشین بهواسطهی زندگی در شهر و مخارج گسترده، مشکلات اقتصادی و نبود منابع درآمدی کافی و آموزشهای لازم و همچنین تعلقخاطر کمتر نسبت به کوهستان بدون دفاع، بیرحمانه بهصورت دستهجمعی در سطح وسیع از رویشگاههای گیاهان برداشت میکنند که با معیارهای اخلاقی و اصولی بهرهبرداری پایدار همخوانی ندارد. این گیاهان بهار ندیده و گل نداده از بین میروند و مشکلات زیادی را برای کوهستان که یک زیستبوم حساس و شکننده است به وجود میآورد.
همه در فکر سود و اندوخته مادی، به قیمت نابودی زیباییهای طبیعت
کوفته شدن خاک براثر تردد زیاد افراد و ماشینها، له شدن انواع گیاهان و جانوران ریز زیر پای افراد، ناامنی زیستگاههای جانوری، کاهش تنوع زیستی و افزایش سایر علفها همچون انواع خارها، درخطر انقراض قرار گرفتن گونههای گیاهان خوراکی و دارویی همچون که ره س، ریواس، مه نی، قنگه ر، قازیاخه، گیلاخه و… تنها بخشی از مشکلات و آسیب برداشت بیرویه این گیاهان است که متأسفانه شهرنشیان گوی سبقت را از روستائیان گرفتهاند و اکنون روستائیان هم بیشتر از پیش به در فکر سود و اندوخته مادی بیشتری هستند.
اینگونه برداشتها وقتی دردناکتر میشود که هنگام برداشت از وسایل مخصوصی و با حفر گودال بزرگ تمام قسمتهای رویشی و زایشی گیاه را کامل با پیاز و ریشه و ریزوم و غده خارج میکنند. همچنین پیاز برخی گونهها همچون نرگس، لاله واژگون، پیچک و برخی گیاهان دیگر هم منبع درآمد شده است.
بسیاری از گونههای گیاهی؛ تنها در اشعار و قصهها
این برداشتها باعث شده که بسیاری از رویشگاههای نزدیک جوامع شهری و روستایی نزدیک از این گیاهان خالی شود و تنها در کوهستانهای دوردستتر باقیماندهاند که بهواسطه وجود ماشین، آنها هم از تخریب بینصیب نبوده و نیستند. اگر این روند ادامه پیدا کند بسیاری ازاینگونههای گیاهی و خوراکی خاطره میشوند و تنها در اشعار و قصهها نامشان باقی میماند و فرزندانمان از آن بیبهره میشوند. بیشترین ضرر را در آینده خود زاگروس نشینان میبینند. پس لازم است که آموزشهای لازم را از کسانی که دراینباره اطلاع دارند یاد بگیریم و با دیگران درباره آن بحث کنیم. مثلاً گیاهانی که پیازی هستند، پیازشان را نکنیم، از میان دستههای هر گیاه چندتایی را برای گلدهی و احیاء در سالهای آتی نگهداریم، گودالهای عمیق حفر نکنیم تا قسمتهای رشد زایشی در زیرزمین خارج نشود و در آینده هم رویشگاههای پویایی داشته باشیم.
رفتارهایمان را در حق کوهستان زاگروس اصلاح کنیم
کوهستان زاگروس در بسیاری از نقاط وارد مرحله تغییر و مرگ تدریجی شده است، آیا وقت آن نرسیده است که رفتارها و برخوردهای خود با کوهستان را مورد بازبینی قرار بدهیم، اکنونکه ما در مقابل سدسازیها و انواع تخریبات و تصرفات سازمانی نمیتوانیم کاری کنیم و نظارهگری بیش نیستیم، لازم است که رفتارهایمان در حق کوهستان زاگروس را اصلاح کنیم و آموزشهای لازم را از همان مرد و زن باتجربه روستایی که سالیان سال است خردمندانه از طبیعت بهره میگیرد بیاموزیم و اگر جایی اشکالی بود سعی کنیم هوشمندانه اصلاح کنیم.
ما باید یاد بگیریم دوراندیش باشیم و در فکر آینده و فرزندانمان باشیم، چراکه هیچ پول و تجارتی نمیتواند زاگرس با این تنوع گیاهی و جانوری را بسازد پس بیاید باهم نسبت به آسیب رساندن به زیستبوم زاگروس حساس باشیم چراکه امروز بیش از هرزمانی زاگروس به توجه همهی ما نیاز دارد.
این مطلب در شمارە ۶ (۱۵فروردین ۱۳۹۵) ماهنامە چیا بە چاپ رسیدە است.
ثبت دیدگاه