مهدی مرادی
به مناسبت برگزاری یازدهمین جشنواره بینالمللی تئاتر خیابانی در مریوان
“سلام بر دلهایی که با حقیقت هستند و هزاران درود بر تنهایی که برای حقیقت مبارزه میکنند “.
برای دلهایی که میسوزند فقط میتوانیم همدردی کنیم، اما برای گامهایی که برای اجرای عدالت و بقای زیبایی فعالیت میکنند، باید گامی همسو برداریم و عملی یاریرسان انجام دهیم.
شهر مریوان امسال – سال ۱۳۹۵- یازدهمین دوره جشنوارهای تئاتر خیابانی را میزبانی میکند. با توجه به اهمیت این اتفاق فرهنگی که محصول پتانسیلهای این شهر در حوزه تئاتر و تلاش هنرمندان مریوانی در این عرصه است، یادآوری چند نکته را برای همشهریان خود لازم میدانم.
نگاهی کلی به نمایش و تئاتر
نمایش در اساس محصول تقلید آدمی از طبیعت و پیرامون میباشد که با تخیل وی درآمیخته است. در واکنش به آرزوها، ترسها و امیدهایمان، در جریان زندگی اجتماعی انسان، بهوسیلهای برای به تصویر کشاندن باور تبدیل گشته و در قالب آیینی ماندگار گشته است.
نمایش تمامی مراسمات دینی و رفتارهای جمعی و مناسبتهای اقوام و مذاهب و قبایل را شامل میشود و هر نمایش به سبب بهرهگیری از خصلتهای رفتاری انسان و ویژگیهای حواس، همه هستی ما را دربرمیگیرد؛ سخن گفتن، حرکت کردن، شنیدن، دیدن، تعجب کردن، مهربانی، خشمگین شدن، تنهایی، خوشحالی، سکوت، اشاره، صدا و موسیقی، تصویر معماری و اشیا و در کل هر آنچه انسان انجام میدهد و یا هر آنچه انسان از پیرامون میبیند، میشنود، میبوید و مینوشد و … در قالب نمایش قابلاستفاده است.
مراسم حج، مراسم عروسی، مراسم خاکسپاری، تولد، جشنهای گوناگون، المپیکها و مسابقات مختلف، حضور در مترو، بازار، رژههای نظامی و … همگی در قالب نمایشهای اسطورهای، آیینی، نمایشهای عصر مدرن، نمایشهای فردی و اجتماعی قابلتعریف هستند. بخشی از نمایشهای آیینی دوران یونان باستان را تئاتر مینامیدند. تفاوت اساسی تئاتر (از یونان باستان تا اروپای مدرن و جهان امروزی) با نمایش (مربوط به باورهای کهن قبایل) در یک نکته اساسی است. تئاتر محصول دخالت انسان هنرمند در زندگی است و نمایش غالباً محصول واکنش و تسلیم شدن به تقدیر خدایان و قدرتها است. آنان شرایط خود را خلق میکنند و ما شرایط خود را پذیرفتهایم. دراینباره توضیح فراوان است که در این مقال نمیگنجد.
مطالبی که باید بهعنوان یک مخاطب نمایش خیابانی در نظر داشته باشیم.
امروزه هنرها و بهویژه هنر تئاتر برای هدفهایی گوناگون و بهعنوان وسیلهای کارآمد و تأثیرگذار بهکاربرده میشوند. تئاتر خیابانی در مجموعه نمایشهای بیرونی و خارج از سالنهای سرپوشیده جای میگیرد و صورتهای مختلفی دارد. بعضی نمایشها نامرئی یا نامحسوس هستند، بدین معنا که بهعنوان یک اتفاق غافلگیرکننده در خیابان و در مسیر زندگی و حرکت انسانها ظاهر میشوند ما را به واکنش وامیدارند و پایان مییابند؛ اما تأثیر آنها بر ما ممکن است ادامه داشته باشد. در این نمونه، مردم و مخاطبین متوجه نمیشوند که اینیک نمایش و اجرای تئاتر خیابانی بوده است و یا لااقل دیرتر متوجه میشوند. یک نزاع و دعوای خیابانی، تصادف، مشاجرهی مشتری و مغازهدار، دعوای زن و شوهر و … همگی اتفاقاتی خیابانی هستند اما شاید اثری هنری نباشند.
نمونه دیگر نمایشهای بیرونی، نمایشهایی هستند که به مکانهای ویژه تعلق دارند. هنرمندان تئاتر با توجه به هویت و ویژگیهای یک مکان مخصوص، بیمارستان، دادگاه، قبرستان، ایستگاه تاکسی و … نمایش را با محوریت مکان و ویژگیهای آن مکان طراحی و اجرا میکنند.
از نمونههای دیگر نمایشهای بیرونی-خیابانی، اجراهای عظیم با سازه و امکانات بزرگ و حجیم هستند که تماشاگر از ابتدا برنمایشی و هنری بودن اجرا آگاه است. سیرکهای سیار، پهلوانبازیها، نمازهای جمعه و بسیاری موارد دیگر نیز زیرمجموعه نمایشهای بیرونی هستند.
مسائل روزمره دغدغه اصلی نمایشهای خیابانی است. هنرمندان تئاتر، در طول سال و در جریان حضور در جامعه، موضوع نمایشهای خود را انتخاب میکنند و سعی میکنند با اجرای نمایش و مطرح نمودن دغدغهها و مشکلات یک قشر خاص یا عمومی، توجه مردم را بهسوی خود جلب کرده و از این جلبتوجه بهرهای ببرند و بهرهای برسانند. نمایش خیابانی میتواند یک رسانه بسیار قوی، تأثیرگذار و مفید برای آموزش مسائل بهداشتی، اجتماعی، حقوقی، سیاسی، زیستمحیطی و … به مردم باشد. نهادهای مردمی با بهرهگیری از این رسانه مؤثر، قادر خواهند بود تا بخش مهمی از برنامههای موردنظر خود را به مردم انتقال داده و آموزش دهند. نمایشهای خیابانی قادرند خلأهای آموزشی نهادهای رسمی را جبران کنند. آنچه را که خانوادهها و مدارس و رسانههای دولتی بدان نمیپردازند اما از مسائل مهم و حیاتی است را میتوان به عهدهی رسانه نمایش خیابانی گذاشت.
جشنواره تئاتر خیابانی مریوان نیز که از بضاعت و پتانسیلهای فرهنگی مریوان برخاسته است، بایستی توسط تماشاگران هوشیار و فهمیده هدایت شود. اگر مردم احساس مسئولیت نکنند، ممکن است یک نمایش خیابانی، عدهای را از حقیقتی غافل نماید و یا اطلاعات نادرستی در اختیار مردم و مخاطبینش بگذارد. یک هنرمند مردمی و فهیم میتواند جامعه را برای مسئلهای مهم آموزش دهد و مخاطب فهیم نیز میتواند از آسیبهای یک نمایش مضر جلوگیری نماید.
یک اثر نمایشی خیابانی که برای مردم عادی و رهگذران اجرا میشود، بایستی پیامی که به مخاطب میرساند هم قابلفهم باشد و هم دارای ارزش دیده و شنیده شدن، در غیر این صورت مخاطب حق دارد به شیوهای متمدنانه و جدی با رعایت ادب در کار نمایشگران دخالت نموده و حق خود را به آنان یادآوری نماید. بسیار مهم است که بیتفاوت نباشیم.
این مطلب در شمارە یازدهم (شهریور ۱۳۹۵) ماهنامە چیا بە چاپ رسیدە است.
ثبت دیدگاه