امین عزیزی
اهمیت آموزش در جوامع چند فرهنگی و چند زبانی با مسئله عدالت اجتماعی چنان عجین و پیوسته است که به حاشیه راندن آن میتواند چنان آسیبهای جدی و خطرناکی به سازمان و ساختار سیاسی، امنیتی، اجتماعی و فرهنگی کشورها وارد آورد که آنها را تا مرز از هم گسستگی و فروپاشی کامل سوق دهد.
اندیشمند فنلاندی خانم اسکاتنب کنگس (متولد ۱۹۴۰ میلادی، مدیر پروژه تحقیقاتی آموزشوپرورش از اقلیت فنلاندی در سوئد) صریحاً اظهار میدارد که؛ “آموزش چندزبانه که متمرکز بر عدالت اجتماعی میباشد نهتنها به استحکام و استمرار فرهنگ بومی و قومی کمک میکند بلکه انسجام، رشد و توسعه فرهنگ کل جامعه را نیز به همراه دارد. چراکه؛ غنای قومی فرهنگی متنوع است که تحولات فردی و اجتماعی و توسعه همهجانبه را در پی دارد”.
بنا به نظر اسکاتنب کنگس (۱۹۹۵)، انگاره اینکه آموزش چندزبانه، زبان رسمی کشوری را نادیده میگیرد امری نادرست و غیرعلمی است. به نظر وی آموزش چندزبانه امکان آموزش مساوی تمام زبانهای رایج را برای تمامی اقوام فراهم ساخته و باعث از بین رفتن شکافهای اجتماعی و فرهنگی میان اقوام و کل جامعه که در اثر ناآشنایی با یکدیگر به وجود آمده است میشود.
از سوی دیگر آمیت موهانتی، محقق و مربی بنام هندی که فعالیتهای پژوهشیاش متمرکز در جامعه متکثر هندی میباشد ابراز میکند که رشد و پیشرفت روانی، ذهنی، اجتماعی و فرهنگی تمامی گروهها و اقوام ساکن در سایه آموزش چندزبانه و چند فرهنگی ممکن میباشد. (۱۹۹۴)
اهمیت آشنایی با تجربه کشورهای دارای تکثر فرهنگی – زبانی
بدیهی است که آموزش به زبان مادری در چارچوب آموزش چندزبانه برای تمامی اقوام یک امر مسلم و حق انسانی میباشد و نبایستی در جوامع متکثر قومی تحت عنوان آموزش رسمی تکزبانه در حاشیه قرار بگیرد. به باور اندیشمندانی چون کنگس و موهانتی؛ مسئله نادیده انگاری زمانی به فاجعه تبدیل میگردد که کودکان از اقلیتهای قومی با شروع دوره تحصیلی و گذار به زبان دوم رسمی امکان رشد زبانی، ذهنی، فرهنگی و اجتماعی پیدا نکرده و دچار بحرانهای متعدد میگردند. زیرا که زبان آموزش و مفاهیم متفاوت آنها را در فهم و تحلیل مطالب دچار تناقض میکند.
در نظر موهانتی، این نادیده انگاری که در ارتباط مستقیم باقدرت یکجانبه گرایانه است باعث در حاشیه قرار گرفتن فرهنگ و زبان اقلیتهای قومی و متعاقباً میراث بشری میشود. نتیجه این فرایند ناخوش آیند منجر به بیعدالتی زبانی و فرهنگی در کل یک جامعه گشته و عدم توجه به تنوع فرهنگی نهایتاً باعث عدم انسجام فرهنگی و ازهمگسیختگی شالوده معنوی آن جامعه میشود.
کشورهای بسیاری در جهان وجود دارند که از تکثر فرهنگی و زبانی برخوردار بوده و هرکدام به شیوهی خود با آن بهویژه در امر آموزش برخورد نمودهاند. آشنایی با تجربه کشورهایی که با تکثر فرهنگی – زبانی مواجهاند، اهمیت زیادی دارد، چون ایران نیز که کشوری است با تنوع فرهنگی – زبانی تاکنون درزمینه ایجاد امکانات برابر و اعمال سیستم آموزشوپرورش چندزبانه گام عملی برنداشته و این امر همچنان معضلی است که جامعه ایران را از عدالت اجتماعی – فرهنگی که در قانون اساسی نیز بهصراحت به آن پرداختهشده است، دور نگهداشته است.
پرداختن به تجارب کشورهایی که خود را در برابر مسئله تکثر زبانی- فرهنگی بیمه کردهاند، میتواند کنجکاوی و هشیاری ما را افزایش داده و ما را بهسوی مناسبترین راهحل ممکن در ایران رهنمون گردد. در این شماره ماهنامه چیا به تجربه کشور هندوستان درزمینه آموزشوپرورش چندزبانگی میپردازیم و در شمارههای آینده نیز به تجارب کشورهای دیگر جهان خواهیم پرداخت.
سیستم آموزشوپرورش چندزبانگی در هندوستان
جوهره میراث هند؛ پلورالیسم و همزیستی زبانها، نژادها، فرهنگها و مذاهب آن سرزمین است و دارای حکومتی چندحزبی است و هیچگاه سعی سیستماتیکی مبنی بر اضمحلال این تنوع و جوشاندن آنها در یک دیگ و تحمیل یکزبان و یک فرهنگ بر سرزمینی باآنهمه تنوع صورت نگرفته است.
قدمت چندزبانگی هند؛ به دوران باستان، هنگامیکه گروههای قومی و نژادی در تماس با یکدیگر از طریق مهاجرت از یک منطقه به منطقه دیگر بودند برمیگردد. پلورالیسم هندی در گوناگونی زبانی آن کشور بازتاب پیداکرده است. برابر با سرشماری سال ۱۹۷۱ کشور هند دارای ۱۶۵۲ زبان متعلق به ۵ خانوادهی زبانی یعنی هندو-آریان، دراویدیان، آسترو-آسیاتیک، تبت-برمه و سمیتو-هامیتیک میباشد. قانون اساسی هند ۲۲ زبان را به رسمیت شناخته است. در رسانههای نوشتاری از ۷۸ زبان و در رادیو و تلویزیون از ۷۱ زبان استفاده میشود و مکاتبات و نگارشهای اداری کشور نیز با ۱۵ زبان مختلف صورت میگیرد. زبانهای رایج هند عبارتاند از: اردو، گجراتی، اروپا، آسامی، پنجابی، تامیل، کشمیری، تلگو، کاماری، مالایائیم، مراتی و زبان هندی.
بهموجب قانون اساسی هند، زبان هندی، زبان رسمی هند و خط “دوانگاری”، خط رسمی میباشد. زبان انگلیسی نیز زبان دیوانی کشور و مکاتبات اداری و آموزش دانشگاهی با این زبان انجام میگیرد.
ازآنجاکه سیستم سیاسی هند بر پایه نوعی از فدرالیسم بناشده است، سیستم آموزشی این سرزمین نیز از طرح تمرکززدایی پیروی میکند. ساختار آموزشی هند بر رقابتهای آموزشی بین مناطق تأکید دارد و سیستم آموزش ابتدایی آن دارای رتبه دوم در جهان است. طرح تمرکززدایی آموزشی در هند که از ۳۰ سال پیش به اجرا درآمده است، باهدف اجرای سیاستهای خانواده محور و دانشآموز محور بهویژه در حوزه ابتدایی بهمنظور دستیابی همه کودکان به امکانات آموزشی مناسب در مدارس رسمی یا غیررسمی و ادامه تحصیل در این مراکز میباشد.
آموزشوپرورش هند تحت نظارت ۳ گروه؛ ۱- دولت مرکزی ۲- دولت ایالتی ۳- مقامات محلی اداره میشود و دارای ساختاری غیرمتمرکز است. آموزش ابتدایی از ۶ سالگی آغاز و به مدت ۸ سال ادامه دارد و دولت موظف است بهطور رایگان و اجباری این گروه سنی را آموزش دهد.
در اکثر ایالات هند زبان مادری بهعنوان زبان واسطه آموزشی بکار گرفته میشود. زبان هندی نیز در بیشتر ایالات غیر هندیزبان، اجباری میباشد. آموزش زبان انگلیسی نیز جز ایالت بیهار، در دیگر ایالات هند اجباری است.
از مهمترین ویژگیهای نظام اداری هند تفویض اختیارات بیشتر به هر ایالت میباشد. قوانین آموزشوپرورش را هم مجلس فدرال و هم مجلس ایالت وضع میکنند. در چهارچوب سیاست ملی در هند، هر ایالت بهطور مستقل به طراحی و تنظیم ساختار و نظام آموزشی خود مبادرت مینماید. نقش دولت مرکزی تنها اعطای کمکهای مالی و توصیههای کارشناسی به ایالتها است. هرکدام از ایالات یا حکومتهای محلی در هند، دارای یک وزیر آموزشوپرورش میباشد که عضو دولت محلی است.
بر اساس قانون اساسی هند سیستم آموزشوپرورش این کشور چندزبانگی است. بهعنوانمثال در شهر بمبئی در مدارس ابتدایی با ۹ زبان تدریس میشود، در کارناتاکا با ۸ زبان و یا در منطقه غرب بنگال دانش آموزان متوسطه از بین ۱۴ زبان میتوانند گزینه دلخواه خود را انتخاب نمایند؛ اما بهطورکلی فرمول ۳ زبانه(زبان مادری، زبان هندی و زبان انگلیسی) بهطور گسترده و باهدف توسعه و تقویت شخصیت دانش آموزان و دانشجویان در هندوستان اجرا میشود.
سیاست زبانی هند، بر پایه پاسداری از زبان اقلیتها بناشده است. برای این منظور در پناه قانون اساسی هند، یک کمیسیون مسئول رسیدگی به مسائل اقلیتهای زبانی این کشور است. بر پایه قانون اساسی اقلیتها در هر منطقه با ۱۵% تا ۲۰% جمعیت میتوانند در مدرسه، شهرداریها، ادارات، رسانهها و نشریات و… از زبان مختص به خود استفاده نمایند. مکاتبات اقلیتها نیز با زبان آنها انجام میگیرد و در تمام بخشهای اداری، بخش ترجمه برای جواب دادن مکاتبات و نیز برگردان قوانین ایالتی، احکام، پوسترها، اطلاعیههای قانونی، اسناد مهم و … دایر است. بهعنوانمثال در ایالت آندراپرادش، تلوگو زبان رسمی ایالت میباشد، در ادارات این ایالت ۶ بخش ترجمه زبان به زبانهای تلوگو، اردو، هندی، کانادا، مراتی و تامیل به امورات اقلیتها رسیدگی مینمایند. این تلاشها برای این است که اقلیتها ازنظر اداری و شخصیتی با مشکل روبرو نشوند. در هنگام استخدام افراد در ادارات نیز صلاحیت تسلط به زبان غالب غیرقانونی است؛ اما پس از تصدی امور آموزش زبان دولتی اجباری میباشد.
البته سیستم چندزبانگی در بعضی مناطق در حال تغییراتی است بهگونهای که بهمنظور استفاده از امکانات و فنّاوری بخشهایی از مردم انتخابهای خود را به زبانهای انگلیسی، هندی، سانسکریت و یا فرانسه محدود کردهاند. هرچند قانون اساسی و دیگر قوانین هند حامی زبان اقلیتها برای حفظ هویت زبانی آنها میباشد. بدین معنی اگر صدمهای به زبان اقلیتها وارد شود مسئولیت آن به عهده خود آنهاست که اهمیت بیشتری به زبانهای دیگر میدهند و در فراگیری زبان مادری خود اهمال مینمایند.
اما بااینوجود بر پایه آخرین اطلاعات که در سال ۲۰۰۲ انجامگرفته است، بیش از ۹۲ درصد از مدارس ابتدایی با استفاده از زبان مادری تدریس کردهاند، درحالیکه ۱۰ سال پیش این عدد کمی کمتر از ۹۲ درصد بوده است. مدارس روستایی در گرایش به سمت آموزش با استفاده از زبان مادری افزایشی به مقدار کمتر از ۱ درصد و مدارس شهری کاهشی به مقدار کمتر از ۱ درصد در سال ۲۰۰۲ از خود نشان دادهاند.
در مقطع بالاتر از ابتدایی در سال ۲۰۰۲ بیشتر از ۹۱ درصد مدارس از زبان مادری استفاده کردهاند که افزایشی ۲ درصدی در مقایسه با سال ۱۹۹۳ داشته است. در مدارس روستایی استفاده از زبان مادری در مقاطع بالاتر از ابتدایی در سال ۲۰۰۲ نسبت به سال ۱۹۹۳ حدود ۳ در صد افزایش داشته است، درحالیکه این نسبت برای مدارس شهری حدود ۱ درصد بوده است. درمجموع بیش از ۹۰ درصد از مدارس در مقاطع ابتدایی و بالاتر از ابتدایی با استفاده از زبان مادری به دانشآموزان آموزش میدهند.
منبع:
مؤسسهی آموزشی British Council
Dream and Realities: Developing Countries and the English Language, Paper ۴, Language policy in education and the role of English in India.
http://www.teachingenglish.org.uk/sites/teacheng/files/Z۴۱۳%۲۰EDB%۲۰Section۰۴_۰.pdf
این مطلب در شمارە چهاردهم ماهنامە چیا بە چاپ رسیدە است.
ثبت دیدگاه